درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هشتم

از گذشته‌های بسیار دور، سه قاره آسیا، اروپا و افریقا، محلّ زندگی انسان‌ها بوده‌اند. تا قبل از ورود به سرزمین‌های نو، برخی تصور می‌کردند که دنیا فقط به این سه قاره، محدود می‌شود. وقتی اروپاییان به این قاره‌ها پا گذاردند، انبوهی از مهاجران اروپایی به این سرزمین‌ها روانه شدند و با چپاول منابع طبیعی این سرزمین‌ها، کشورها و شهرهای بزرگ و پرجمعیتی را به‌وجود آوردند. هرچند پیش از آمدن تازه واردانِ مهاجر به این قاره، تعداد زیادی از بومیان در این مناطق زندگی می‌کردند و این قاره شاهد به‌وجود آمدن برخی تمدن‌های کهن، در خود بوده است.

در این فصل شما با ویژگی‌های طبیعی و انسانی قاره‌های آمریکا، استرالیا و اقیانوسیه آشنا می‌شوید.

ویژگی‌های طبیعی

موقعیت و وسعت

قارهٔ آمریکا، قارهٔ وسیعی است که از قطب شمال تا نزدیکی قطب جنوب کشیده شده است و در واقع به دو قارهٔ کوچک‌تر، تقسیم می‌شود: «آمریکای شمالی» و «آمریکای جنوبی».

این دو خشکی بزرگ به وسیلهٔ خشکی باریکی که «آمریکای مرکزی» نامیده می‌شود، به یکدیگر متصل‌اند.

* تا قبل از ساختن کانال پاناما، کشتی‌ها برای عبور از اقیانوس اطلس به اقیانوس آرام، مجبور بودند آمریکای جنوبی را دور بزنند. اما بعدها با حفر این کانال، دو اقیانوس به هم مرتبط شدند.

ناهمواری‌ها

به نقشه توجه کنید. به طور کلی سه نوع ناهمواری در قارهٔ آمریکا مشاهده می‌شود. این ناهمواری‌ها به صورت مشابه، هم در آمریکای شمالی و هم در آمریکای جنوبی وجود دارند.

الف) چین‌خوردگی‌های جوان و مرتفع:

در آمریکای شمالی، رشته کوه‌های راکی (روشوز) و در آمریکای جنوبی، رشته کوه‌های آند، چین‌خوردگی‌های جوان آمریکا را تشکیل می‌دهند.

این دو رشته کوه در کدام سمت قارهٔ آمریکا و در امتداد کناره‌های کدام اقیانوس کشیده شده‌اند؟ در این مناطق به دلیل ناآرام بودن پوسته زمین، آتشفشان‌ها و زمین لرزه‌های فراوانی رخ می‌دهد. آمریکای مرکزی و جزایر آنتیل نیز سرزمین آتشفشان‌ها و زمین لرزه‌ها است.

ب) کوه‌های کم ارتفاع قدیمی:

در شرق آمریکای شمالی، تودهٔ کوهستانی قدیمی «آپالاش» و در شرق آمریکای جنوبی، تودهٔ قدیمی «برزیل» قرار دارند. این توده‌ها ناهمواری‌های پیر و فرسایش یافته‌اند.

ج) سرزمین‌های پست و جلگه‌ای:

در آمریکای شمالی، جلگه پهناوری از آبرفت‌های  رود «می‌سی‌سی‌پی» به وجود آمده است. در آمریکای جنوبی نیز جلگه‌های «آمازون» و «پارانا» از آبرفت‌های این دو رود تشکیل شده است.

آب و هوا

همان‌طور که در نقشه می‌بینید، قارهٔ آمریکا از قطب شمال تا قطب جنوب کشیده شده است. به همین سبب انواع آب و هوا و پوشش گیاهی در این قاره به چشم می‌خورد:

* نواحی نزدیک به قطب شمال در آمریکای شمالی و نواحی نزدیک به قطب جنوب در آمریکای جنوبی، آب و هوای قطبی و سرد دارند. بخش اعظم کشور کانادا در آب و هوای سرد قرار گرفته است.
* در سواحل قارهٔ آمریکا به دلیل مجاورت با دو اقیانوس، آب و هوای معتدل اقیانوسی، حکم فرما است.
* نواحی نزدیک به مدار استوا در آمریکای مرکزی و جنوبی، آب و هوای گرم و مرطوب دارند. به همین سبب جنگل‌های انبوه آمازون در این ناحیه به وجود آمده است.
* در آمریکای شمالی، بیابان «نوادا» و در آمریکای جنوبی بیابان «آتاکاما» مانند سایر بیابان‌های جهان آب و هوای گرم و بسیار خشک دارند. این بیابان‌ها را روی نقشه نشان دهید. کدام مدارها از این بیابان‌ها عبور می‌کنند؟

رودها

* در آمریکای شمالی، رود می‌سی‌سی‌پی که از رودهای طویل جهان است، از چند ایالت کشور ایالات متحده آمریکا عبور می‌کند. این رود به کدام خلیج می‌ریزد؟ رود می‌سی‌سی‌پی، نقش مهمی در حمل و نقل کالا و منابع و تجارت از طریق کشتیرانی داشته است.
* در آمریکای جنوبی، رود آمازون از میان جنگل‌های استوایی عبور می‌کند. آمازون پر آب‌ترین رود دنیا است و آب آن از مجموع آب ده رودخانه پر آب جهان بیشتر است. در این رود، ماهی‌های آب شیرین، مارهای آبی و گربه ماهی‌های غول پیکر، زندگی می‌کنند.

ویژگی‌های انسانی و اقتصادی

جمعیت

قاره آمریکا، از زمان‌های بسیار دور و خیلی قبل از آنکه مهاجمان و مهاجران سفیدپوست اروپایی وارد آنجا شوند، بستر شکل‌گیری برخی تمدن‌های بزرگ درخود بوده است.

اکنون حدود 15% جمعیت جهان در قارهٔ آمریکا زندگی می‌کنند. این جمعیت بیشتر در جلگه‌های حاصلخیز مثل می‌سی‌سی‌پی و بنادر و شهرهای ساحلی نزدیک به اقیانوس متراکم شده‌اند.

نژاد و زبان

مردم قارهٔ آمریکا از نژادها و تیره‌های گوناگون تشکیل شده‌اند. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

بومیان: به بومیان قارهٔ آمریکا، سرخ پوست گفته می‌شود. تاریخ آمریکا حکایت از سال‌ها کشتار و رفتار خشونت‌آمیز و غیرانسانیِ تازه واردان اروپایی با سرخ‌پوستان دارد و امروزه جمعیت بسیار کمی از آنان باقی مانده‌اند که در این قاره، زندگی می‌کنند.

سیاه‌پوستان: سیاه‌پوستان آمریکایی در واقع فرزندان و نوادگان بردگان افریقایی‌اند که در دوران استعمار توسط اروپاییان به اجبار و برای کار در مزارع کشاورزی و معادن، دزدیده شده و به این قاره آورده شدند.

سیاه‌پوستان اگرچه سال‌ها با مبارزه علیه سیاست‌های تبعیض نژادی در آمریکا، تا حدودی موفق شدند حقوقی برابر با سفیدپوستان به‌دست بیاورند و قوانین ظالمانه را تغییر دهند، اما همچنان تبعیض نژادی یکی از مشکلات اساسی در آمریکاست.

سفیدپوستان: سفید پوستان اروپایی پس از تصرف قارهٔ آمریکا، طی سال‌های طولانی مهاجرت‌های گسترده‌ای از اروپا به این قاره داشتند و اکثریت جمعیت سفیدپوست این منطقه را شکل دادند.

دورگه‌ها: قاره آمریکا همواره قاره‌ای مهاجرپذیر بوده است. بنابراین عده زیادی از مردم این قاره، دورگه‌اند و از اختلاط نژادها و ملیت‌های گوناگون به وجود آمده‌اند.

* زبان غالب مردم در آمریکای شمالی انگلیسی است (مانند دو کشور کانادا و ایالات متحده آمریکا) و به سبب مهاجرت انگلیسی‌ها به این بخش، فرهنگ آنگلوساکسون غلبه دارد.
* در آمریکای مرکزی و جنوبی به سبب مهاجرت اسپانیایی‌ها و پرتغالی‌ها، زبان‌های اسپانیولی و پرتغالی غلبه دارد و چون ریشه این دو زبان لاتین است به آمریکای مرکزی و جنوبی، آمریکای لاتین هم گفته می‌شود.

دین

اکثر مردم قارهٔ آمریکا پیرو دین مسیح (ع) هستند. در آمریکای شمالی، مذهب پروتستان و در آمریکای لاتین، مذهب کاتولیک رواج بیشتری دارد. مسلمانان نیز در قارهٔ آمریکا، جمعیت قابل ملاحظه‌ای را تشکیل می‌دهند و در ایالات متحدهٔ آمریکا مساجد مهمی وجود دارد.

اقتصاد قارۀ آمریکا

اقتصاد آمریکای شمالی با آمریکای جنوبی و مرکزی، تفاوت‌های زیادی دارد:

اقتصاد آمریکای شمالی: کشورهای ایالات متحدهٔ آمریکا و کانادا در آمریکای شمالی از نظر اقتصادی جزء کشورهای پیشرفته صنعتی جهان محسوب می‌شوند. همان‌طور که پیش‌تر خواندید، این دو کشور جزء کشورهای گروه هشت هستند. با این حال طبق آمار خود آنها، آمریکا یکی از بزرگ‌ترین بدهکاران جهانی است و بیش از 40 میلیون گرسنه دارد.

* کشاورزی ایالات متحدهٔ آمریکا، کشاورزی صنعتی و تجاری است.
این کشور بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده گندم و ذرت در جهان و دارای دامداری‌های پیشرفته‌ای است که به تولید انواع گوشت و لبنیات می‌پردازد.

* کشورهای ایالات متحدهٔ آمریکا و کانادا از تولیدکنندگان و صادرکنندگان تجهیزات صنعتی و ماشین‌آلات، خودرو، صنایع غذایی، مواد شیمیایی و کالاهای الکترونیکی هستند.

اگرچه در سال‌های اخیر، از قدرت‌نرم و قدرت اقتصادی ایالات‌ متحده آمریکا کاسته شده است، اما به‌طور کلی، مهم‌ترین عللی که می‌توان برای پیشرفت و توسعهٔ آمریکای شمالی و تبدیل آن به یک قدرت بزرگ اقتصادی برشمرد، عبارت‌اند از:

1- اروپاییان مهاجر که به این سرزمین وارد شدند با خود دانش‌ها و مهارت‌ها و سرمایه‌هایی را به همراه آوردند و توانستند از منابع طبیعی و سرزمین‌های نو، به خوبی استفاده و پیشرفت کنند.

2- آمریکای شمالی، معادن زیرزمینی و منابع طبیعی فراوان، زمین‌های وسیع قابل کشت، رودهای پرآب و آب و هوای مناسب برای فعّالیت‌های اقتصادی داشته است.

3- در جنگ جهانی دوم، اغلب کشورهای اروپایی ویران شدند اما ایالات متحدهٔ آمریکا از جنگ دور بود و چندان آسیب ندید و توانست از رقیبان خود جلو بیفتد.

4- پس از جنگ جهانی دوم، ایالات متحده آمریکا بر قدرت‌های اروپایی پیشی گرفت و جانشین آنها در تسلط و غارت منابع کشورهایی شد که قبلاً مستعمرهٔ اروپا بودند.

5- آمریکا و کانادا طی سال‌های طولانی نیروهای متخصص و دانشمندان سایر کشورها را به کشور خود برای تحصیل و کار جذب کردند و از این راه توانستند به پیشرفت اقتصاد و صنعت خود کمک کنند. این امر باعث شده تا آن کشورها از وجود متخصصان و دانشمندان خود، محروم شوند و از نظر اقتصادی عقب بیفتند.

رشد شهرها: در ایالات متحده آمریکا و کانادا به دلیل رونق تجارت داخلی و جهانی، شهرهای بزرگی رشد کرده‌اند. نیویورک پرجمعیت‌ترین شهر ایالات متحده آمریکا است. مردم بیشتر شهرهای آمریکا، با مشکلات بسیاری مانند زندگی در حاشیه شهرها و هزینه‌های بالای بهداشت، درمان و مسکن، مواجه هستند.

مرکز اصلی سازمان ملل متحد و همچنین مجسمه آزادی (نماد ایالات متحده آمریکا) در نیویورک واقع شده است.

اقتصاد آمریکای لاتین: آمریکای لاتین (آمریکای جنوبی و مرکزی) از نظر منابع طبیعی و ذخایر معدنی بسیار غنی است اما کشورهای آمریکای لاتین به دلایل مختلف نتوانسته‌اند به پیشرفت‌های صنعتی در حد آمریکای شمالی دست یابند. استعمار از یک‌سو و حکومت‌های وابسته به بیگانه و استبدادی در این کشورها از مهم‌ترین این دلایل هستند. این کشورها اغلب تولیدکننده و صادرکننده مواد اولیه و صنعتی و محصولات کشاورزی هستند و چندان اوضاع اقتصادی خوبی ندارند. کشورهایی چون آرژانتین، برزیل و کوبا در آمریکای لاتین، بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکنندهٔ محصولات استوایی نظیر قهوه و نیشکر هستند.

در آمریکای لاتین، کشورهای برزیل، آرژانتین، ونزوئلا و کلمبیا وضعیت اقتصادی بهتری دارند. برخی کشورهای آمریکای مرکزی که جزیره‌ای هستند، از راه گردشگری، درآمد خوبی کسب می‌کنند.

گردشگری

قارهٔ آمریکا به دلیل تنوع بسیار زیاد محیطی و داشتن غارها، آبشارها، سواحل، جنگل‌ها و رودها، جاذبه‌های گردشگری طبیعی بسیار زیادی دارد و مراکز تفریحی، پارک‌ها و موزه‌های حیات‌وحش در کشورهای این قاره، فراوان‌اند.

موزه‌ها، کاخ‌ها، مراکز خرید و نمایشگاه‌ها نیز گردشگران زیادی را از سراسر دنیا به خود جذب می‌کنند.